ĐẦU TƯ #04 – PHẦN NGƯỜI – Khi máy ngày càng làm được nhiều hơn, điều gì chúng ta vẫn cần tự mình trải nghiệm, phát triển và chịu trách nhiệm?
Máy móc ngày càng thông minh. Còn chúng ta, muốn trở thành người như thế nào?
Đã đến lúc chúng ta ngừng tính: “AI còn điều gì không làm được?
Vì danh sách ấy đang ngắn lại rất nhanh.
AI có thể viết một bức thư rất cảm động, có thể lắng nghe một người đang buồn và đưa ra những lời an ủi hợp lý, có thể tạo một bức tranh đẹp, đề xuất một chiến lược kinh doanh, phân tích một tình huống đạo đức, hướng dẫn thiền, giải thích về tình yêu, lòng trắc ẩn hay ý nghĩa của cuộc sống.
Nếu chúng ta cố tìm giá trị của con người chỉ trong những việc máy chưa làm được, có thể vài năm nữa chúng ta lại phải đi tìm một câu trả lời khác.
.
Vậy thì, điều gì, dù máy có thể làm được, con người vẫn cần tự mình trải nghiệm, phát triển và chịu trách nhiệm?
Điều đó gọi là PHẦN NGƯỜI.
Phần người không nhất thiết là một danh sách những kỹ năng mà AI “không có”. Nó cũng không phải một cuộc thi xem con người hay máy thông minh hơn. Phần người nằm trong chính trải nghiệm sống của chúng ta.
AI có thể viết về tình yêu, nhưng nó không thể yêu thương cha mẹ thay bạn.
AI có thể hướng dẫn cách chăm sóc sức khỏe, nhưng cơ thể của bạn vẫn cần được ngủ, vận động, ăn uống và chữa lành.
AI có thể giải thích rất hay về lòng trắc ẩn, nhưng khi một người trước mặt đang đau khổ, chính bạn phải lựa chọn mình sẽ quay đi hay ở lại.
AI có thể đưa ra mười phương án cho một quyết định khó. Nhưng cuối cùng, có những quyết định bạn vẫn phải tự chọn – và sống với hệ quả của lựa chọn ấy.
AI có thể nói về bình an, nhưng sự bình an của AI không trở thành sự bình an trong bạn.
Có một khoảng cách rất lớn giữa biết về một điều và trở thành một con người có khả năng sống điều đó.
Và có lẽ khoảng cách ấy sẽ ngày càng quan trọng.
Điều thú vị là dữ liệu về tương lai việc làm cũng đang gợi về hướng này. Báo cáo Future of Jobs 2025 của World Economic Forum cho thấy tư duy phân tích vẫn là năng lực cốt lõi được nhiều doanh nghiệp đánh giá cao nhất, với 69% nhà tuyển dụng khảo sát xem đây là kỹ năng quan trọng. Nhưng ngay phía sau không chỉ là công nghệ. Khả năng thích nghi và bền bỉ đạt 67%, lãnh đạo và ảnh hưởng xã hội 61%, tư duy sáng tạo 57%, động lực và tự nhận thức 52%, còn thấu cảm và lắng nghe chủ động được một nửa số doanh nghiệp xem là năng lực cốt lõi. Systems Thinking cũng đã xuất hiện trong nhóm năng lực quan trọng, ở mức 42%.Link
Một báo cáo mới của OECD năm 2026 cũng đưa ra một chi tiết đáng suy nghĩ: chưa đến 1% người lao động được dự báo cần những kỹ năng AI chuyên sâu như phát triển mô hình hay lập trình AI. Với phần đông chúng ta, điều cần thiết hơn là biết sử dụng công nghệ, phân tích và diễn giải dữ liệu, đồng thời tiếp tục phát triển những năng lực như giải quyết vấn đề, sáng tạo, đổi mới và quản lý. Link
Nhưng chúng ta vẫn cần đi sâu hơn câu chuyện “kỹ năng tương lai”.
Nếu chỉ thay một danh sách kỹ năng cũ bằng một danh sách kỹ năng mới – sáng tạo, thấu cảm, tư duy phản biện, lãnh đạo, Systems Thinking… – chúng ta vẫn có thể mắc lại một sai lầm cũ: nghĩ rằng con người là một chiếc máy cần được nâng cấp thêm vài chức năng để tiếp tục cạnh tranh.
Con người không chỉ là tập hợp các kỹ năng.
Một người có thể học kỹ thuật lắng nghe nhưng chưa chắc thực sự quan tâm đến người khác. Có thể học Design Thinking nhưng chưa chắc thực sự tò mò về cuộc sống của người mình đang thiết kế cho. Có thể học Systems Thinking nhưng vẫn đưa ra những quyết định chỉ có lợi cho mình và chuyển cái giá sang cộng đồng hoặc thiên nhiên. Có thể nói rất hay về wellness nhưng lại không biết chăm sóc chính cơ thể và tâm trí của mình.
Bởi vậy, PHẦN NGƯỜI không chỉ là những gì chúng ta biết làm. Nó còn là con người chúng ta đang trở thành.
Ở đây có một sự chuyển dịch rất quan trọng: từ Knowing sang Being.
Chúng ta đã xây dựng phần lớn hệ thống giáo dục quanh Knowing. Biết nhiều hơn, nhớ nhiều hơn, trả lời đúng hơn. Sau đó, thế giới việc làm đòi hỏi Doing: làm nhanh hơn, sản xuất nhiều hơn, đạt kết quả tốt hơn.
AI đang trở nên rất mạnh ở cả Knowing lẫn Doing.
Có lẽ điều đó buộc chúng ta phải quan tâm nhiều hơn đến Being: khả năng hiện diện, tự nhận thức, phán đoán, chịu trách nhiệm, xây dựng lòng tin, chăm sóc, kết nối, sống cùng những người khác và biết mình đang dùng năng lực của mình để phục vụ điều gì.
Không phải vì AI sẽ không bao giờ có thể mô phỏng những biểu hiện của những năng lực ấy. Thực tế, nó đã bắt đầu làm được khá nhiều.
Nhưng mô phỏng một phẩm chất và sống phẩm chất ấy là hai chuyện khác nhau.
Một AI có thể tạo ra câu “Tôi xin lỗi” hoàn hảo. Nhưng trong một mối quan hệ, chính con người phải có đủ khiêm nhường để nói lời xin lỗi ấy.
AI có thể tính toán phương án tối ưu cho một doanh nghiệp. Nhưng nếu phương án ấy tăng lợi nhuận bằng cách làm tổn thương người lao động, cộng đồng hay môi trường, trách nhiệm đạo đức không thể đơn giản được chuyển cho thuật toán.
AI có thể giúp một bác sĩ nhìn thấy nhiều khả năng chẩn đoán hơn. Nhưng người bệnh trước mặt không chỉ là một tập dữ liệu. Họ đang sợ hãi, có gia đình, có một câu chuyện và cần một người chịu trách nhiệm cho quyết định điều trị.
AI có thể giúp một chính quyền nhìn thấy những mô hình trong dữ liệu của hàng triệu người. Nhưng dữ liệu không tự quyết định xã hội nào chúng ta muốn xây dựng.
Đây là nơi Systems Thinking trở nên cần thiết. Một quyết định không chỉ tạo ra một kết quả trực tiếp; nó tạo ra những hệ quả lan sang con người khác, tổ chức khác, cộng đồng và thiên nhiên. Còn Design Thinking nhắc chúng ta rằng trước mỗi giải pháp luôn có một con người thật – với nhu cầu, nỗi sợ, hy vọng và một cuộc đời không thể thu gọn thành một prompt.
Vì vậy, khi nói về “đầu tư vào con người”, có lẽ chúng ta không nên chỉ tìm cách học thêm kỹ năng gì đó để AI không thay thế mình.
Việc này quá nhỏ.
Hãy nghĩ đến điều lớn hơn: Tôi muốn trở thành một con người như thế nào trong một thế giới có những cỗ máy ngày càng thông minh?
Tôi có đang trở nên khỏe mạnh hơn không? Tôi có còn tò mò không? Tôi có biết lắng nghe một người khác mà không vội trả lời không? Tôi có đủ khả năng phân biệt điều có thể làm với điều nên làm không? Tôi có biết hợp tác với những người rất khác mình? Tôi có tạo ra lòng tin không? Tôi có chăm sóc những mối quan hệ quan trọng? Tôi có còn khả năng ngạc nhiên trước thiên nhiên, cái đẹp và cuộc sống? Và khi một quyết định có hậu quả, tôi có sẵn sàng nói: “Đây là lựa chọn của tôi, và tôi chịu trách nhiệm về nó”?
Có lẽ đó mới là những câu hỏi khó của thời đại này.
AI càng mạnh, chúng ta càng không cần chứng minh giá trị của mình bằng cách cố làm mọi thứ mà máy có thể làm.
Chúng ta có thể để máy giúp mình biết nhiều hơn, làm nhanh hơn, nhìn thấy nhiều khả năng hơn.
Nhưng phần còn lại – sống, lựa chọn, yêu thương, trải nghiệm, trưởng thành và chịu trách nhiệm về cuộc đời mình tạo ra – vẫn là một hành trình mà mỗi con người phải tự bước.
Đó là PHẦN NGƯỜI.
Trong một thế giới ngày càng giàu trí thông minh, đây lại là phần đáng để chúng ta đầu tư sâu nhất.
Bài tiếp theo: ĐẦU TƯ #05 – ĐẦU TƯ
Bạn sẽ đặt thời gian, sự chú ý, tiền bạc và năng lượng của mình vào đâu trong 10 năm tới?
Bài liên quan:
Series Đầu tư – Khi thế giới thay đổi, bạn sẽ đầu tư vào điều gì?
Đầu tư #02 – Quả tạ – Nếu máy suy nghĩ thay chúng ta, liệu chúng ta có còn mạnh lên?
