Thuật toán đang định hình ý thức xã hội như thế nào?
Chúng ta thường nghĩ rằng Internet là một không gian tự do. Mỗi người có thể tìm kiếm thông tin mình muốn, xem những nội dung mình thích và đưa ra quyết định dựa trên hiểu biết cá nhân. Nhưng sự thật phức tạp hơn nhiều. Phía sau màn hình điện thoại hay máy tính của mỗi người là hàng nghìn thuật toán đang hoạt động liên tục để quyết định bạn sẽ thấy điều gì tiếp theo.
Mỗi lần bạn lướt mạng xã hội, mỗi lần bạn xem một video, mỗi lần bạn dừng lại vài giây lâu hơn ở một nội dung nào đó… thuật toán đang học về bạn. Nó ghi nhận bạn thích gì, bạn phản ứng với điều gì, bạn dễ bị thu hút bởi điều gì. Sau đó, nó tiếp tục đưa đến trước mắt bạn những nội dung tương tự.
Thoạt nhìn, điều này có vẻ rất tiện lợi. Chúng ta không cần phải tìm kiếm quá nhiều, nội dung “phù hợp” sẽ tự xuất hiện. Nhưng khi điều này diễn ra với hàng tỷ người mỗi ngày, thuật toán không chỉ đang sắp xếp thông tin. Nó đang định hình cách cả xã hội suy nghĩ.
Các nền tảng truyền thông số được thiết kế để tối đa hóa thời gian người dùng ở lại. Càng nhiều thời gian, càng nhiều quảng cáo, càng nhiều doanh thu. Vì vậy thuật toán thường ưu tiên những nội dung có khả năng giữ sự chú ý mạnh nhất. Những nội dung gây tranh cãi, kích thích cảm xúc mạnh hoặc đánh vào sự tò mò thường được lan truyền nhanh hơn rất nhiều so với những nội dung mang tính suy ngẫm sâu.
.
.
Dần dần, một hiện tượng xảy ra: những nội dung gây kích thích nhanh trở nên phổ biến, còn những nội dung giúp con người suy nghĩ sâu hơn lại trở nên hiếm hơn. Điều này không phải vì xã hội không cần những nội dung đó, mà vì thuật toán không được thiết kế để ưu tiên chúng.
Khi hàng triệu người mỗi ngày tiếp xúc với cùng một loại nội dung, cách chúng ta nhìn nhận thế giới cũng bắt đầu thay đổi. Nhịp suy nghĩ trở nên nhanh hơn nhưng nông hơn. Thời gian chú ý ngắn hơn. Những câu chuyện đơn giản, ngắn gọn, kích thích cảm xúc mạnh thường lan tỏa nhanh hơn những câu chuyện cần thời gian để hiểu và cảm nhận.
Đó là cách thuật toán âm thầm ảnh hưởng đến ý thức xã hội.
Điều đáng chú ý là bản thân công nghệ không có lỗi. Thuật toán chỉ đang làm đúng nhiệm vụ của nó: tối ưu hóa sự chú ý. Nhưng khi công nghệ phát triển theo cấp số nhân, còn nhận thức và đạo đức xã hội phát triển chậm hơn, chúng ta có thể rơi vào một trạng thái mà công cụ mạnh hơn khả năng sử dụng có trách nhiệm của con người.
Vì vậy câu hỏi quan trọng không phải là “có nên có thuật toán hay không”. Câu hỏi thực sự là: chúng ta muốn thuật toán phục vụ điều gì cho xã hội.
Nếu thuật toán chỉ tối ưu cho sự chú ý, chúng ta sẽ có một thế giới đầy những nội dung gây nghiện. Nhưng nếu con người bắt đầu chủ động tạo ra nhiều nội dung có giá trị hơn, nhiều câu chuyện giúp con người hiểu nhau hơn, nhiều nội dung giúp xã hội suy nghĩ sâu hơn, thuật toán cũng sẽ học theo những hành vi đó.
Internet thực ra không phải là một hệ thống tách rời khỏi con người. Nó phản chiếu chính cách chúng ta hành động, chia sẻ và lựa chọn mỗi ngày.
Mỗi video được tạo ra, mỗi bài viết được chia sẻ, mỗi nội dung được lan tỏa đều góp phần định hình môi trường thông tin mà xã hội đang sống trong đó.
Vì vậy có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là thuật toán đang làm gì với chúng ta. Câu hỏi quan trọng hơn là chúng ta đang làm gì với thuật toán.
Chúng ta có thể tiếp tục sản xuất và lan truyền những nội dung chỉ nhằm thu hút sự chú ý trong vài giây. Hoặc chúng ta có thể bắt đầu tạo ra những câu chuyện giúp con người nhìn thế giới một cách sâu sắc hơn.
Trong thời đại mà công nghệ có khả năng khuếch đại mọi thông điệp, mỗi nội dung được tạo ra đều có thể trở thành một tín hiệu nhỏ góp phần định hình ý thức xã hội.
Và đôi khi, một câu chuyện đúng lúc… có thể lan tỏa xa hơn chúng ta tưởng.
Đó cũng chính là lý do Dự án như Innovation Films – Conscious Media Project ra đời: để thử nghiệm một hướng đi khác của truyền thông số, nơi nội dung không chỉ nhằm giữ sự chú ý, mà còn giúp con người suy nghĩ, kết nối và sống có ý thức hơn.
Thiên Anh
